آقای «کاوه ن.»، یک تاجر ایرانی ۵۵ ساله مقیم هامبورگ، پس از فوت ناگهانی همسرش «مینا ر.» در سال ۲۰۲۴ مجبور شد برای مدیریت و تقسیم اموال او در دو کشور (ایران و آلمان) پرونده انحصار وراثت باز کند. مینا دو تابعیتی نبود؛ فقط تابعیت ایرانی داشت اما ده سال در آلمان زندگی کرده بود.
او اموالی در آلمان (یک آپارتمان و حسابهای بانکی) و اموالی در ایران (سهمالارث یک ملک پدری و یک حساب ریالی) داشت. ورّاث قانونی او: شوهر (کاوه)، یک فرزند ۲۲ ساله، و یک دختر ۱۵ ساله (صغیر). همین ترکیب باعث پیچیدگیهای قانونی شد.
پیچیدگیهای اصلی پرونده
این پرونده چند مشکل مهم داشت:
الف) اختلاف قوانین ایران و آلمان درباره ارث
- در ایران: قانون مدنی اسلامی: سهم شوهر = ۱/۴ و فرزندان پسر/دختر مساوی.
- در آلمان: مطابق BGB (قانون مدنی آلمان) → اگر وصیتنامه نباشد، شوهر و فرزندان طبق طبقات ارثی (Erbfolge) تقسیم مساوی میبرند.
ب) نبود وصیتنامه
مینا هیچ وصیتنامهای در آلمان ثبت نکرده بود، و همین موجب شد قوانین محل اقامت (آلمان) در کنار قوانین تابعیت (ایران) مطرح شود.
ج) اموال در دو کشور و ضرورت دو روند جداگانه
- برای اموال آلمان: نیاز به Erbschein (گواهی وراثت آلمانی)
- برای اموال ایران: نیاز به گواهی انحصار وراثت ایرانی
د) وجود یک فرزند صغیر
در آلمان، برای امضای هرگونه تصمیم مالی مربوط به فرزند زیر ۱۸ سال باید دادگاه امور سرپرستی (Familiengericht) وارد شود.
هـ) تعیین قانون حاکم (Applicable Law)
سؤال:
آیا ارث بر اساس قانون ایران تعیین شود یا قانون آلمان؟
در اتحادیه اروپا، مقررات EU Succession Regulation مطرح است، اما ایران عضو نیست، لذا وضعیت دوگانه ایجاد شد.
روند رسیدگی در آلمان
مرحله ۱: ثبت درخواست Erbschein
کاوه از طریق یک وکیل آلمانی درخواست گواهی وراثت کرد. دادگاه ابتدا باید تعیین میکرد که:
۱. قانون حاکم بر ارث → ایران یا آلمان؟
۲. سهم هر وارث چقدر است؟
تحلیل دادگاه
قاضی اعلام کرد:
- متوفی تابعیت ایرانی داشته
- مرکز زندگی او آلمان بوده
- وصیتنامهای برای انتخاب قانون ایران یا آلمان وجود نداشته
بنابراین طبق رویه، برای اموال واقع در آلمان، قانون آلمان حاکم میشود.
نتیجه: شوهر و فرزندان به نسبت مساوی سهم میبرند.
مرحله ۲: مشکل فرزند صغیر
برای فروش یا انتقال سهم دختر ۱۵ ساله در آپارتمان، اجازه رسمی دادگاه خانواده لازم بود، چون باید ثابت میشد این اقدام به نفع اوست.
این روند ۵ ماه طول کشید.
مرحله ۳: آزادسازی حساب بانکی
بانک آلمانی تا زمان صدور Erbschein، هیچ وجهی آزاد نکرد. پس از صدور، حساب بهصورت ۳ سهم برابر میان ورثه تقسیم شد.
روند رسیدگی در ایران
مرحله ۱: گرفتن گواهی انحصار وراثت
کاوه یک وکیل در تهران استخدام کرد. ابتدا:
- شناسنامه باطلشده مینا
- گواهی فوت آلمانی ترجمه رسمی + تأیید دادگستری
- مدارک هویتی ورثه
- استعلام از سازمان ثبت
پس از یک ماه، گواهی انحصار وراثت ایرانی صادر شد.
مرحله ۲: قانون ایران بر اموال ایران
دادگاه ایران مطابق قانون مدنی ایران سهمبندی کرد:
- سهم شوهر: ۱/۴
- سهم دو فرزند: ۳/۴ (بهصورت مساوی)
این با قانون آلمان متفاوت بود، اما چون موضوع اموال داخل ایران بود، قانون ایران بر آن اعمال شد.
مرحله ۳: انتقال سند ملک
سهم مینا از ملک پدری باید به ورثه منتقل میشد، اما یکی از خواهران متوفی اعتراض کرد و ادعا کرد که وکالتنامه قدیمی وجود دارد.
پس از دو جلسه دادگاه، ادعای او رد شد و انتقال انجام شد.
نتیجه نهایی پرونده
پس از حدود ۹ ماه اقدامات حقوقی در دو کشور، نتایج زیر حاصل شد:
در آلمان:
- آپارتمان و حساب بانکی طبق قانون آلمان میان سه وارث بهطور مساوی تقسیم شد.
- سهم فرزند صغیر تحت نظارت دادگاه خانواده قرار گرفت.
در ایران:
- اموال مطابق قانون ایران تقسیم شد:
- ۱/۴ شوهر
- ۳/۴ برای دو فرزند
- ملک پدری پس از رفع اختلاف منتقل شد.
- حساب بانکی ریالی نیز طبق همان نسبت تقسیم شد.
در مجموع:
وراثی که از لحاظ قانونی در هر دو کشور ورثه بودند، نهایتاً با دو نوع تقسیم متفاوت روبهرو شدند:
مساوی در آلمان، و مطابق قانون مدنی ایران در ایران.
اهمیت حقوقی پرونده
این پرونده نشان میدهد که:
- ارث بینالمللی بسیار پیچیده است و تابعیت، محل اقامت و محل اموال همگی اهمیت دارند.
- در نبود وصیتنامه، هر کشور ممکن است به شکل متفاوتی سهمبندی کند.
- وجود فرزند صغیر در آلمان روند را طولانیتر و نظارتپذیرتر میکند.
- توصیه اصلی برای مهاجران: ثبت وصیتنامه رسمی در آلمان یا ایران تا تعیین قانون حاکم ساده شود و ورثه دچار اختلاف نشوند.
برای مشاوره درباره انحصار وراثت در ایران و آلمان با من تماس بگیرید.